Validebağ Korusu’nun kuzey sınırında blok halinde bir yapılaşma bulunuyor. 2016 yılında yapılan Koşuyolu Koru Evleri ile Marmara Üniversitesi hastanesinin afrazisine alan genişletilerek inşa edilen Acıbadem Altunizade Hastanesi burada yer almaktadır. Koru Çamlıca Tepesi ile Kadıköy Limanı arasında yer alan vadinin içindedir.
Validebağ Korusu'nu Savunmak, Nevin Azakoğlu
Validebağ Korusu, 354 bin 76 metrekare (yaklaşık 354 dönüm) alanı ile İstanbul Anadolu yakasının en büyük ikinci doğal yeşil alanıdır. Koru’nun İstanbul gibi büyük bir metropolün ortasında yer alması önemini artırdığı gibi üzerindeki yapılaşma baskısını da artırmaktadır.
Koru içinde yaşları 15 ile 400 yıl arasında değişen 25 türden, yaklaşık 4000 ağaç vardır. Bunların 12’si anıt ağaç, 100’e yakını korunmaya değer ağaçtır.* Ayrıca, 120’nin üzerinde kuş türü Koru’da konaklar. Türkiye’deki 400’ü aşkın kelebek türünden 31’i ** ve çeşitli böcek türü de burada yaşar.
Validebağ Korusu’nun tarihçesi 1800’lere uzanıyor. 1999 yılında 1. Derece Doğal Sit Alanı olarak tescillenen Koru’nun içindeki Adile Sultan Kasrı ve Abdülaziz Köşkü de koruma altına alınmıştır.
Sultan Abdülmecid tarafından annesine hediye edildiği dönemde iki bin dönüm olduğu tahmin edilen bağ Valide Sultan tarafından büyük bir meyve bahçesi haline getirmiş. Sultan Abdülaziz 1853’te kızkardeşi Adile Sultan için bir Kasr yaptırmış.
Adile Sultan Kasrı, 1917 -1927 yılları arasında, “Kız Sanayi Darüleytamı” (yatılı kız yetim okulu) olarak kullanılmış, 1927’den sonra temiz havası ve doğal zenginlikleri nedeniyle büyük bir prevantoryum ve sanatoryum kompleksine dönüştürülmüş. 1971’de bu faaliyet sonlanmış ve 1978’de Öğretmenevi olarak kullanılmaya başlanmış.
Koru, 1980’e kadar bakımlı halini korurken bu tarihten sonra kaderine terk edilmiş.
Korunun su ihtiyacını sağlayan Koşuyolu Deresi, 1920’lerde tonoz içinde yeraltına alınmış. 1989’a kadar suyu akan dere, etrafındaki yapılaşmanın havzayı beton ve asfaltla mühürlemesi nedeniyle beslenemeyip kurumuş.
2000’li yılların başında Üsküdar Belediyesi, Koru üzerinde rant amaçlı baskısını arttırmaya başladığını görüyoruz.
1998’de kurulan Validebağ Gönüllüleri İnisiyatifi, mahalle halkı ve muhtarlar Koru’yu koruma mücadelesine devam ediyorlar. Bu mücadele çeşitli eylemlerle, komşuları bilgilendirip desteklerini sağlayarak, hukuki mücadele yaparak uzun yıllardır sürüyor.
2017 yılında, Validebağ Savunması da bu mücadeleye katıldı. Ekosistem Tabanlı Yönetim Planı (ETYP) çalışması yapıldı. Koru bölgelere ayrıldı ve her bölgedeki anıt ağaçların, korunmaya değer ağaçların ve bitki dokusunun envanteri çıkarıldı.
Validebağ Korusu’nun ciddi bir antropojen baskı altında olduğunu belirten bilim insanları, Koru’nun kültürel ve doğal zenginliğini oluşturan öğelerin korunup, tanıtılarak geleceğe taşınması gerektiğini belirtiyor.
2022 yılında başladığım bu belgesel çalışmada 2025 yılına geldiğimizde Koru’nun etrafındaki eski sitelerin kentsel dönüşüme girdiğini, yapılaşma yoğunluğunun çok arttığını gördüm. Koru’nun içindeki Haydarpaşa Lisesi yıkılıp yeniden yapılırken inşaat alanı büyütüldü.
Öte yandan Üsküdar Belediyesi’nin el değiştirmesiyle birlikte Koru’yu önemseyen çevreci bir koruma politikası gelişmeye başladı. Gönüllülerle uyumlu çalışan bir yerel yönetimin devreye girdiğini söyleyebiliriz.
KAYNAKLAR:
*Sibel Akyıldız, Nurcan Armağan, Osmanlı’dan Günümüze Validebağ Korusu, Mart 2022
**Canan Atay, Kuş Varlığı ve Yeşil Alan İlişkisinin İrdelenmesi: Validebağ Korusu, Yüksek lisans tezi, 2019
Validebağ Korusu’nun Güneyinde siteler ve Akasya AVM bulunuyor. Koru, İstanbul Anadolu yakasının rant değeri çok yüksek bir bölgesinde yer almaktadır.
Validebağ Korusu’ndaki futbol sahasını sporcular antrenman için kullanıyor. Bu alandan yürüyüş yapanlar, bisikletle gezinenler de yararlanmaktadır.
Validebağ Korusu’nun flora ve fauna çeşitliliği tüm canlı türleri için önemini artırıyor. Koru Her yıl 921 ton toz tutmakta ve yazın havayı serinletip, kışın rüzgarı keserek doğal klima işlevi görmektedir. (Kaynak: Validebağ Korusu, Sibel Akyıldız, Nurcan Armağan)
Validebağ Korusu içinde eski yıllarda tarım yapılan Harmantepe’de bir çocuk kurumuş ağaçla oynuyor. Koru, çocuklara bozulmamış bir doğa örtüsü içinde oynama ve öğrenme imkanı sunmaktadır.
Koru’nun ortasında yer alan Harmantepe’deki kalabalık etkinlikler Koru’nun doğal yapısını olumsuz etkiliyor.
Validebağ Korusu’nun toplu etkinlik alanı değil doğal sit alanı olduğu belirten Sivil İnisiyatifler eylem yapıyor.
Adile Sultan Kasrı eski fotoğrafta Koru’ya hakim bir konumda bulunuyor. Validebağ Korusu’nun tarihi 1800’lü yıllara dayanıyor.
Adile Sultan Kasrı ve çevresindeki binalar, 1917-1927 yılları arasında savaş yetimleri için yatılı okul olarak kullanılmış. 1927’den sonra, Koru’nun temiz havası nedeniyle, ve sanatoryum kompleksine dönüştürülmüş.
Adile Sultan Kasrı ve çevresi haftalar süren dizi çekimleri için kullanılıyor. Ağır araçlar, vinçler Koru’daki fauna ve floraya zarar vermektedir.
Validebağ Korusu’ndaki su deposu yıllardır kullanılmıyor. Geçmişte zengin su kaynaklarına sahip olan Koru, çevreye yapılan siteler ve yollar nedeniyle su kaynaklarının büyük bir kısmını kaybetmiştir.
Korudaki pek çok kuyu kuruduğu için kapatmış.
Abdülaziz Av Köşkü’nün önündeki tarihi çeşmenin suyu çekilmiş.
Koru’nun önemli su kaynağı olan dere cılız bir su kanalına dönüşmüş.
Validebağ Korusu’nun sınırına yapılan site inşaatları yakındaki ağaçların kurumasına neden oluyor.
Validebağ Korusu önünde Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı tek huzur evi bulunuyor. Yıllardır hizmet vermekte olan Huzur Evi’nin kapatılacağı söylenmektedir.
Validebağ Gönüllüleri’nin Anıt Ağaçlar Grubu bir ağacın kimlik bilgilerini içeren etiketi özenle gövdesine bağlamaya çalışıyor. Anıt ağaçlar, gönüllüler arasında sahiplenilmiş, her ağacın sorumlusu belirlenmiştir.
ETYP Flora grubu bitki çiçeğini köküne zarar vermeden topraktan çıkarıyor. Amaç Koru’nun flora zenginliğini ortaya çıkarıp, sitemli bir şekilde kurutmak ve kayıt altına almaktır.
Validebağ Gönüllüleri, tarihi Abdülmecid Av Köşkünün önünde nöbet tutarken Koru’yu ziyaret edenleri bilgilendiriyorlar. Validebağ Gönüllüleri, 1998 yılından beri Koru’nun betonlaşmasını, yapılaşmasını engellemeye çalışmaktadır.
Validebağ Gönüllüleri’nin açtığı nöbet ve imza masasında, Koru’ya ailesiyle gelen bir kız çocuğuna gönüllü rozeti takılıyor.
